قـُقـنــوس

نعمت‌الله نصيري که نام او بیشتر با ریاست ۱۳ ساله اش بر سازمان اطلاعات و امنيت كشور ـ ساواك ـ شناخته شده است در مرداد ۱۲۸۹ در سمنان متولد شد ،در سال ۱۳۱۱ وارد دانشكده افسري شد و در ۱۳۱۳ درجه ستوان دومي گرفت. او ۱۰ سال اوليه خدمت خود را در دانشكده افسري گذراند و در بخشي از اين مدت با محمد رضا پهلوي در دانشكده مزبور، دوست و هم دوره بود.

وي پس از فارغ‌التحصيلي از دانشكده افسري، مشاغل مختلف نظامي اختيار كرد. در جلد دوم ظهور و سقوط سلطنت پهلوي ،مناصب نظامي نصيري از زمان فارغ‌التحصيلي از دانشكده افسري تا احراز فرماندهي گارد شاهنشاهي، به نقل از اسناد ساواك به اين شرح اشاره شده است:

نعمت الله نصیری، از فرماندهان کودتای ننگین ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

«فرمانده دسته مسلسل سنگين، فرمانده دسته و گروهان دانشكده افسري، معاون دانشكده تكميلي افسري، فرمانده گردان 2 هنگ 18 كرمان، فرمانده گردان مستقل سيرجان، فرمانده گردان پياده دانشكده افسري، فرمانده دوره تكميلي و معاون رسته پياده دانشكده افسري، رئيس ستاد دژبان مركز، فرمانده دانشكده پياده و فرمانده هنگ پياده پهلوي».۱

نعمت‌الله نصيري در سال ۱۳۲۹ با درجه سرهنگي به فرمانده گارد شاهنشاهي منصوب گرديد. او در همين سمت در ۲۲ مرداد ۱۳۳۲ به دستور شاه مأمور ابلاغ دستور وي مبني بر انفصال مصدق از نخست‌وزيري و انتصاب فضل‌الله زاهدي به جاي وي گرديد.

روز بيست و سوم مرداد، ژنرال مك كلور (رئيس هيأت مستشاري آمريكا در ايران) از سرتيپ رياحي (رئيس ستاد ارتش) دعوت كرد كه براي ماهيگيري به لار برود، ولي رياحي نپذيرفت.۲

روز بيست و چهار مرداد، افسران وفادار شاه در كاخ سعدآباد جمع شدند و فرمان آغاز عمليات صادر شد. در همان روز، سرلشكر زاهدي، سرلشكر نادر باتمانقليچ را به رياست ستاد ارتش و سرهنگ نصيري را به فرماندهي عمليات كودتا منصوب كرد.

دكتر مصدق كه از احتمال كودتا ‌آگاه شده بود، به ستاد ارتش و نيروهاي انتظامي فرمان آماده‌باش و دستگيري كودتاچيان را داد. افسران كودتاگر ابتدا دكتر حسين فاطمي (وزيري امور خارجه‌ي دولت مصدق) را در منزل دستگير كردند، سپس براي دستگيري رئيس ستاد ارتش به خانه‌اش رفتند. پس از تبادل تيراندازي با تنها نگهبان منزل سرتيپ رياحي و تسليم شدن نگهبان، مهندس احمد زيرك‌زاده (نماينده‌ي مجلس و از رهبران حزب ايران) و مهندس حق‌شناس (وزير راه دولت مصدق) را كه با سرتيپ رياحي يك جا زندگي مي‌كردند، بازداشت كردند.

افسران كودتاگر زندانيان خود را ابتدا به قسمت نگهباني سعدآباد و سپس به ستاد ارتش بردند و در اطراف خيابان كاخ، منتظر سرهنگ نصيري، كه براي بازداشت مصدق رفته بود، نشستند. قرار بود مراكز مهم تهران، مثل ستاد ارتش، وزارت جنگ، ايستگاه راديو و ساير وزارت‌‌خانه‌‌ها، توسط گارد شاهنشاهي اشغال شوند و سرهنگ آزموده هم ارتباط تلفني ايران را با خارج از كشور قطع كند و مركز تلفن بازار را از كار بيندازد. نيم ساعت پس از نيمه شب، سرهنگ نصيري كه نيروهاي خود را در خيابان پاستور متمركز كرده بود، با دو كاميون سرباز، يك زره‌پوش، يك خودروي بي‌سيم و دو جيپ، براي حمله به خانه‌ي نخست‌وزير حركت كرد. وقتي به خانه‌ي شماره‌ي 109 خيابان كاخ رسيدند، نصيري به افسر نگهبان خانه گفت كه نامه‌اي از طرف اعلي حضرت براي دكتر مصدق آورده است و مي‌خواهد به سرهنگ دفتري (فرمانده پاسگاه نخست‌وزيري) تحويل دهد. سرهنگ دفتري نامه را تحويل گرفت و نزد مصدق برد. بيست دقيقه بعد، دفتري پاسخ كتبي مصدق را تحويل سرهنگ نصيري داد. چند لحظه بعد، سرهنگ عزت‌الله ممتاز از كلانتري يك از راه رسيد و از سرهنگ نصيري پرسيد كه در آن موقع شب با يك گردان سرباز و زر‌پوش در آنجا چه مي‌كند؟ افسران همراه نصيري فرار كردند. سرهنگ ممتاز، نصيري را بازداشت و به ستاد ارتش اعزام و بقيه را خلع سلاح كرد.

در ستاد ارتش، سرتيپ رياحي، سرهنگ نصيري را زنداني و دستور بازداشت افسران گارد شاهنشاهي و خلع سلاح گارد را صادر كرد. با دستگيري نصيري، كودتا شكست خورد.

نصیری ساعاتی پس از پيروزي كودتاي 28 مرداد 1332 وي و جمعي از نظاميان بلند پايه وابسته به گارد شاهنشاهي كه به دستور دولت مصدق در جريان كودتا دستگير شده بودند آزاد شدند. نصيري سپس در حمله به منزل مصدق و تصرف آن كه منجر به فرار مصدق گرديد، نقش فرماندهي داشت.

استقبال فضل‌الله زاهدي (نخست‌وزير) و فرماندهان نظامي از محمدرضا پهلوي، هنگام بازگشت وي به ايران پس از كودتا 1. نعمت‌الله نصيري 2. محمدرضا پهلوي 3. فضل‌الله زاهدي 4. هدايت‌الله گيلانشاه

فضل‌الله زاهدي (نخست‌وزير) و عده‌اي از همكاران وي در كودتاي 28 مرداد
1. هدايت‌الله گيلانشاه 2. نادر باتمانقليچ 3. فضل‌الله زاهدي 4. عباس فرزانگان 5. اردشير زاهدي 6. رحيم هيراد 7. ابوالفتح آتاباي 8. مصطفي مقدم 9. سليمان بهبودي 10. علي‌اكبر شعري 11. جهانگير بزرگمهر 12. نعمت‌الله نصيري 13. محمد خاتمي

او پس از بازگشت شاه به كشور به درجه سرتيپي و در ۱۳۳۶ به درجه سرلشكري ارتقاء يافت. در مهر سال ۱۳۳۹ به سمت معاونت آجوداني و در آذر ماه همان سال به سمت رياست شهرباني كل كشور منصوب گرديد. او رد مرداد سال ۱۳۴۱ به درجه سپهبدي ارتقاء و در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ همزمان با قيام اسلامي مردم تهران به حمايت از امام خميني به سمت فرمانداري نظامي تهران و حومه منصوب شد. او در تهران حكومت نظامي اعلام كرد و به سركوب شديد مردم پرداخت. نصيري در ۱۰ بهمن ۱۳۴۳ در دولت اول امير عباس هويدا به سمت معاونت نخست‌وزير و رئيس سازمان اطلاعات و امنيت كشور ـ ساواك ـ منصوب شد.

ساواك در دوران نصيري به اوج خشونت و سركوب مخالفان گرايش يافت. تيم سه نفره نصيري، ثابتي و معتضد، از ساواك يك سرويس امنيتي خشن و بي‌رحم بوجود آوردند. ۳

نصيري توسط هويدا به داخل شبكه فراماسونري نيز راه يافت و در جلسات لژ بزرگ ايران شركت كرد. ۴ و سمت رياست ساواك را تا زمان انقلاب اسلامي ايران حفظ كرد. به موجب اسناد لانه جاسوسي، نصيري در تمامي مناصب عمده خود در ارتش، گارد شاهنشاهي، شهرباني و ساواك، در زمينه مسائل امنيتي فردي محافظه كار بود و ترجيح مي‌داد به جاي رسوخ در ميان گروههاي مخالف و پي بردن به اهداف و روشهايشان آنان را يكباره سركوب و نابود كند. نصيري چندين بار از شاه تقاضاي بازنشستگي كرده بود ولي به دليل توانائي وي در سركوب مخالفين، شاه هيچگاه با درخواست وي موافقت نكرد و همواره از او خواسته بود تا در مقام خود باقي بماند.

نصيري در ۱۲مهر ۱۳۵۰ به دستور شاه به درجه ارتشبدي نائل شد اما با اوجگيري انقلاب اسلامي، به پيشنهاد دولت نظامي غلامرضا ازهاري به عنوان گامي در جهت فرونشاندن خشم مردم در خرداد ۱۳۵۷ از رياست ساواك بركنار و به عنوان سفير به پاكستان اعزام شد. چندي بعد حكومت ازهاري با موافقت شاه و در عقب‌نشيني گام به گام خود در برابر انقلاب، نصيري را به تهران فراخواند و در ۱۷ آبان ۱۳۵۷ در يك اقدام نمايشي او را بازداشت كرد.

نصيري در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ توسط مردم دستگير شد و در ۲۷ بهمن ۱۳۵۷ به حكم دادگاه انقلاب اسلامي به جرم ارعاب در جامعه و كشتار مردم در سالهاي رياست بر ساواك و شهرباني تيرباران گرديد.

پي‌نوشت‌ها:
۱. از ظهورتا سقوط، مجموعه اسناد لانه جاسوسي، ج ۱، ص ۱۷۳.
۲. كورش زعيم، جبهه‌ي ملي ايران از پيدايش تا كودتاي ۲۸ مرداد، نشر كاخ، تهران، ۱۳۷۸، ص ۲۷۹
۳. ظهور و سقوط سلطنت پهلوي، مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي، ج ۲، ص ۱۸۹.
۴. ظهور و سقوط، همان، ص ۳۹۲

آلبوم تصویری؛

تيمور بختيار ( سمت چپ ) اولين و نعمت الله نصيري سومين رييس ساواك

ملاقات با شاه در مقام ریاست "ساواک" مخوف ترین سازمان امنیتی خاورمیانه

با امیرعباس هویدا، نخست وزیر

دستبوسی محمدرضا پهلوی!

ارتشبد نعمت الله نصيري رييس ساواك در دادگاه

و سرانجام ؛
اعدام انقلابی بر فراز پشت بام مدرسه رفاه تهران در نخستین روزهای پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷

اجساد ژنرالهاي حكومت پهلوي (منوچهر خسروداد،امير حسين رحيمي،نعمت الله نصيري،رضاناجي)