قزوين در اشغال متفقين
در سحرگاه بيست و دوم ژوئن سال 1941 (يكم تيرماه 1320) نيروي زميني ارتش آلمان، آتش سهمگين خود را در طول جبههاي كه از درياي بالتيك تا درياي سياه وسعت داشت، بر روي دشتهاي روسيه باز كرد. حمله آلمان به شوروي، ايران را به صورت حلقه ارتباطي بين انگلستان و روسيه درآورد. دولت ايران كه در موقعيت حساسي قرار گرفته بود، سعي كرد تا سياست بيطرفي را كه همزمان با آغاز جنگ دوم جهاني اتخاذ كرده بود، همچنان حفظ كند.
يادداشت مشترك انگلستان و شوروي به ايران در خصوص اخراج اتباع آلمان از كشور كه حالت اولتيماتوم نيمه رسمي داشت، با اين هدف به دولت ايران تسليم شده بود كه با رد آن و يا عدم ارسال جواب از سوي ايران و در عدم نتيجه اخراج آلمانيها از كشور، عذر موجهي براي متفقين فراهم آورد تا بتوانند ايران را اشغال نموده و طرحهاي خود را به مرحله اجرا درآورند.
سرانجام در سپيده دم روز سوم شهريور 1320 نمايندگان سياسي دولتهاي شوروي و انگلستان در تهران، به منزل علي منصور نخستوزير وقت ايران رفته، هر يك يادداشتي تسليم وي نمودند و توسل دول متبوع خود را به نيروي نظامي بر عليه ايران اعلام كردند. در همان لحظاتي كه نمايندگان سياسي كشورهاي مزبور در منزل نخستوزير مشغول مذاكره بودند، تجاوز خود را به مرزهاي ايران شروع كردند. نيروي هوايي شوروي در آذربايجان به بمباران شهرهاي بي دفاع قزوین و ... پرداخته و يگانهاي زميني و موتوريزه آن كشور از طريق جلفا به سمت تبريز سرازير شده بود. در خوزستان قواي انگليس به بنادر شاهپور و خرمشهر حلمه بردند و كشتيهاي جنگي ايران را غافلگير نمودند. نيروي هوايي انگليس، اهواز را بمباران كرده و ستون ديگري از نيروهاي انگليسي از قصر شيرين به سوي كرمانشاه به حركت درآمدند.
با تجاوز قواي انگليس و روس از جنوب و شمال به كشور، رضاشاه، ارتش را به مقابله فراخواند، ولي به جز مقاومت پراكنده چند روزه، ارتشي كه هزينه سنگين آن را مردم متحمل شده بودند، طي سه روز درهم شكست و كشور به اشغال ارتش شوروي و انگليس درآمد و امراي ارشد آن با همان چادرهايي كه ممنوع شده بود، گريختند و پس از سه روز، دولت ايران تصميم خود مبني بر ترك مقاومت را به اطلاع سفراي كشورهاي اشغالگر رساند و در مقابل از آنها خواست تا ادامه عمليات جنگي و پيشروي خود را متوقف سازند.
روز هشتم شهريور سال 1320 دولت فروغي در تهران حكومت نظامي اعلام كرد و در روز 25 شهريور، هنگاميكه قواي روس و انگليس وارد پايتخت شدند و تهران را اشغال كردند، رضاشاه بي درنگ استعفا داد و عازم بندرعباس شد.
اشغالگران روسي در قزوين - سال ۱۳۲۰ خورشيدي
اشغال ايران كه با تهاجم نيروهاي انگليس و شوروي از جنوب و شمال خيلي سريع و آسان تحقق يافته بود تا پايان جنگ در سال 1324 ادامه يافت. اين تجاوز عوارض و آثار متعددي برجاي گذاشت كه بررسي و ارزيابي آنها ميتواند بسياري از حقايق تلخ تاريخ معاصر ايران را در آن سالها روشن سازد.
اهميت اين واقعهي عظيم و ناگوار، آنچنان است كه امروز پس از گذشت 67 سال از آن روزهاي تلخ و سياه، به بررسي بخشی از وقایع و رخدادهای چهار سال اشغال قزوين در طول سالهاي 1320 تا 1324 و آنچه بر مردم ما در اين مدت گذشته است، بپردازيم.
در اين فرصت، كوشيده شده است تا با انتشار اسنادي كه مستقيماً به اقدامات اشغالگران در قزوين و همچنين پيآمدهاي مربوط به حضور آنان اشاره دارد، بخشي هر چه اندک از واقعیتهای کمگفته آن مقطع تاريخي را براي همهي آناني كه اطلاع چنداني از آنچه كه بر سرزمين مادري خود در سالهاي سياه اشغال رفته است، ندارند، بازگو گردد. اميد است انتشار اين اسناد، چنانكه شايسته است، دستيابي به اين مهم را فراهم سازد.
*****
تجاوز بمبافكنهاي روسي و بمباران قزوين
در نخستین ساعات سوم شهریور ماه 1320، قزوین و 5 شهر دیگر از کشورمان آماج حملات هوایی بمبافکنهای روسی قرار گرفت. فرماندار قزوين در گزارشي كه آنرا به صورت محرمانه - مستقیم به وزارت کشور ارسال ميدارد، اين حادثه را اينگونه اعلام ميكند؛ «صبحگاه امروز، چند هواپيماي خارجي كه فرمانداري از مليت آنها اطلاع دقيقي ندارد با تجاوز به حريم هوايي قزوين، اقدام به بمباران بخشي از اطراف قزوين از جمله اطراف مخزن نفت و ايستگاه راهآهن كردند». [سند شماره 1]
گرچه بمباران قزوین توسط هواپیماهای جنگی ارتش سرخ خسارات چندانی برجای نگذاشت، اما اين اقدام باعث بهوجود آمدن وحشت شدید در ميان اهالی شد. شدت اضطراب و نگرانی مردم به حدی بود که هزاران نفر از اهالی از بیم ادامه حملات هوایی اشغالگران، سراسیمه شهر را ترک کرده و به روستاهای اطراف پناه بردند.
اسناد موجود نشان میدهد؛ به دنبال بمباران مناطقی از قزوین، به سرعت نان و موادغذایی در قزوین نایاب شد و مردم از بیم قحطی دست به جمع آوری مواد غذایی زدند.
به فاصله 24 ساعت پس از بمباران قزوين، با پيشروي واحدهاي زرهي و پياده نظام ارتش سرخ در داخل خاك ايران، بار ديگر هواپيماهاي جنگي روسي با تجاوز به حريم هوايي قزوين، به جاي بمباران، در حركتي تبليغاتي اقدام به پخش اعلاميههاي دولت شوروي در توجيه اشغال ايران كردند.
ورود نيروهاي متجاوز به قزوين
گزارش «سرآرچي بالد ويول»، فرمانده كل نيروهاي بريتانيا در هند خطاب به وزير جنگ انگلستان، كه به صورت جامع، چگونگي برنامهريزي و اجراي عمليات اشغال ايران را توضيح داده است، بيشك يكي از مهمترين اسناد مربوط به اين عمليات به شمار ميرود. اين ژنرال انگليسي در بخشي از اين گزارش، درباره ورود نيروهاي اشغالگر به قزوين مينويسد؛
«در 29 اوت [7 شهريور] به ژنرال اسليم در كرمانشاه دستور داده شد كه نيرويي تحت فرماندهي سرتيپ ايزل وود، متشكل از واحدهاي سواره نظام سبك اسلحه 20/14، يك گردان گورخاي هندي و يك گروه توپخانه با واحدهاي كمكي به منظور الحاق به نيروهاي شوروي به همدان اعزام دارند. در اين هنگام گزارش رسيد كه نيروهاي شوروي به سمت صحنه و واحد ديگري به مقصد قزوين اعزام شدهاند. اين واحدها در ساعت 22 روز 29 اوت [7 شهريور] در صحنه و بعدازظهر 31 اوت [9 شهريور] در جنوب قزوين با نيروهاي شوروي تماس يافتند».
فرمانده كل نيروهاي بريتانيا در هند در ادامه اين گزارش، با اشاره به طرح تقسيم ايران تحت اشغال به دو منطقه، استقرار واحدهاي نظامي كشورهاي متجاوز در گسترهي سرزميني ايران را چنين توضيح ميدهد؛
«در 10 اكتبر [18 مهر] از طرف دولت اعليحضرت پادشاه انگلستان اطلاع رسيد كه پيشنهادي به دولت شوروي براي عقبنشيني قواي روس و بريتانيا از تهران و حوالي آن داده شده و بايستي بلافاصله به اتفاق فرمانده شوروي نقشهاي طرح شود كه در اسرع وقت مشتركاً تهران را ترك كنند. اين عقبنشيني، پس از يك رژه مشترك نيروهاي بريتانيا و شوروي، در تاريخ 18 اكتبر [26 مهر] عملي شد و شورويها در قزوين و پهلوي [بندر انزلي] مستقر شده و نيروهاي ما به سلطانآباد [اراك] و همدان عقبنشيني كردند». [سند شماره 2]
براساس اين طرح، با عقبنشيني نيروهاي بيگانه از پايتخت، اداره مناطق اشغالي شمالي كشور از جمله قزوين، به نيروهاي ارتش سرخ واگذار و نيروهاي انگليسي در مناطق جنوبي و غربي مستقر شدند. با استقرار يگانهاي ارتش سرخ در قزوين، عملاً اداره شهر، تحت كنترل آنان درآمده و فرماندار و مقامات محلي موظف ميگردند براي كليه اقدامات خود در روند اداره شهر از فرمانده پادگان ارتش سرخ كسب اجازه كنند!
روسها كه پيش از جنگ جهاني اول و در جريان اخذ امتياز احداث راه شوسه انزلي، قزوين، همدان در قزوين سابقه حضور در قزوين را داشتند و در جريان جنگ جهاني اول و تا مدتي پس از آن نيز، طعم تجاوز به اين شهر را چشيده بودند و با موقعيت استراتژيك و ژئوپلتيك قزوين آشنايي عميقي داشتند با اجراي طرح تقسيم مناطق اشغالي به دو منطقه، سرفرماندهي نيروهاي اشغالكر ارتش سرخ را به قزوين منتقل كردند.
اسناد متعدد برجاي مانده از دوران تركتازي و تجاوز نيروهاي روسي به قزوين، گوياي آن است كه اشغالگران كه روزبهروز بر شمار نفرات و تجهيزات خود در اين شهر ميافزودند، از هيچ عملي از جمله اشغال ادارههاي دولتي، تصرف خانههاي مردم، ضرب و شتم اهالي و ... ابايي نداشتند.
وضعيت قزوين به هنگام اشغال توسط نيروهاي متجاوز ارتش سرخ آنچنان وخيم بوده است كه محمدعلي مجد، فرماندار رشت كه به هنگام بازگشت به محل ماموريتاش از قزوين ميگذرد در گزارش جامعي كه در 16 شهريور 1320 از وضعيت اشغال مناطق شمالي كشور توسط قواي روس به وزارت كشور ارسال ميدارد، با جنگزده خواندن قزوين، اوضاع اين شهر را اينچنين توصيف ميكند؛ «... وضعيت قزوين را خيلي خراب ديدم. روسها تمام ادارات و فرمانداري را اشغال كردهاند...» و از مقامات وزارت كشور ميخواهد براي خاتمه بخشيدن به اقدامات نيروهاي متجاوز كاري عملي صورت دهند.
اين شرايط در حالي بود كه حاكميت مستاصل پهلوي كه بقاي خود را نيز مرهون عنايات! انگليسيها ميديد پس از تسليم در برابر همهي خواستههاي متجاوزان، در يادداشتي كه با لحني التماسجويانانه از طريق وزارت امورخارجه براي سفارت شوروي در تهران ارسال مينمايد خواستار خروج قواي ارتش سرخ از چند شهر از جمله قزوين ميشود. پاسخ 6 سپتامبر 1941 سفير دولت متجاوز شوروي به وزير امور خارجه، كه به صورت آمرانه و دستوري صادر شده، اوج استيصال دولت شاهنشاهي در برابر متجاوزان بيگانه را آشكار ميسازد.
الحاق نيروهاي روسي و انگليسي به يكديگر در حومه قزوين
در اين نامه آمده است: «[همانگونه كه] در يادداشت حكومت شوروي مورخ 30 اوت سال جاري جاي خط مرزي نواحي ايران كه از طرف نيروي اشغال شده به طور موقت تشريح شده، دولت شوروي نميتواند به هيچ تغييري در اين خط رضايت دهد. بدين جهت تقاضاي دولت ايران در خروج از شهرهاي قزوين و سمنان و شاهرود از اين منطقهها نميتواند صورت بگيرد». [سند شماره 3]
*****
وزارت كشور
فرمانداري قزوين
بخشداري آوه [آوج]
شماره 725
21/6/20
جناب آقاي فرماندار شهرستان قزوين
استحضاراً بعرض ميرساند كه به محض اينكه فوري به آوه رسيدم خود را بفرمانده نيروي انگليسي (سرهنگ دوم كارنل) كه در دو كيلومتري شمال آوه با نيروي خود كه از حيث عده در حدود يكصد و پنجاه نفر افسر و سرباز هستند و محل پادگان خود را در آنجا قرار داده بودند معرفي و در روز بعد هم خودشان شخصاً حضور بهم رسانيدند و از ظرف اينجانب تقاضا شد كه چنانچه نواقصي از حيث مسكن و غيره مشكلي دارند به بخشداري مراجعه نمايند كه اقدام شايسته بعمل آيد افسر نامبرده اظهار داشتند كه وضعيت ما از هر حيث و با اهالي تماسي نخواهيم داشت و بطوريكه شخصاً ناظر جريان هستم تاكنون بهيچ وجه نيروي پادگان آوه تماسي با اهالي نداشته و فقط روزها در اغلب دهات بخش بوسيله كاميونهاي مخصوص كه دارند گويا مشغول عمليات راهسازيهاي ضروري خود و نقشهبرداري و غيره هستند فقط قرار شده كه براي پانزده روز ديگر كه هوا سرد خواهد شد پادگان خود را باوه انتقال دهند و از حيث مكان هم قبلاً براي آنها مطالعاتي شده كه در صورتيكه در آوه بيايند مكاني براي آنها انتخاب گردد كه حتيالامكان تماس با اهالي نداشته باشند اگر چه تاكنون بهيچوجه تحميلي بكسي نداشته و مزاحمتي هم در بين نبوده و اگر احياناً بعضي اشيائيكه مورد لازم آنها است و خريداري مينمايند از قبيل تخممرغ و مرغ و غيره قيمت آنرا به محض فروش فوراً تاديه نمايند گزارشاً مراتب را معروض داشت.
بخشدار آوه – حمداله مهدوي رونوشت برابر اصل است عمادي [سند شماره 4]
تقویت پيدرپي نیروهای ارتش سرخ در قزوین و اشغال ساختمانهاي دولتي
از نخستین روزهای اشغال قزوین توسط واحدهای زرهی و پیاده نظام ارتش سرخ، که با تصرف ساختمانهای دولتی، مقر واحدهای نظامی، ميهمانخانهها، بیمارستانها، واحدهای آموزشی و حتی برخی از منازل مردم به منظور استقرار نظامیان بیگانه همراه بود، سرفرماندهی ارتش سرخ با تصور حضور طولانی مدت در قزوین، همچنان بر عده نظامیان خود در قزوین میافزود و طبعاً انتظار داشت تا مسوولان محلی نیز امکانات لازم را به منظور استقرار این نیروها فراهم آوردند. اسناد زیر بخشی از گزارشهایی است که مسوولان محلی از ورود نیروهای تازه روسی و انتظارات رو به افزایش فرماندهان ارتش سرخ به مقامات دولتی ارسال داشتهاند.
وزارت كشور
اداره كل شهرباني
محرمانه
شماره: 4553/3461/1
تاريخ: 11/4/23
وزارت كشور - تعقيب شماره 16417/16651 – 25/12/22 محترما رونوشت گزارش شهرباني قزوين ذيلاً باستحضار ميرساند: «اخيراً يكنفر ژنرال و عده[اي] افسر شوروي و افسران هواپيمايي به قزوين وارد و از آقاي فرماندار تقاضاي تهيه و تخليه خانه براي سكونت خودشان نموده و طبق نامه رسمي اداره فرمانداري چندين خانه ديگر تخليه و تحويل گرديده است و نيز دوازده هواپيما كه يكي از آنها سه موتوره ميباشد وارد كرده و در قسمت جنوبي شهر فرودگاه موقتي ساخته و اغلب اوقات روز پرواز مينمايند. ضمناً سه هزار نفر سرباز مجدداً وارد و در شمال شهر تمركز يافتهاند چون سربازان جديدالورود مرتكب تعدي نسبت به باغبانها از قبيل كتكزدن و پول گرفتن و چيدن و بردن زردآلوي آنها بطور عنف شده بودند مراتب به فرمانداري گزارش در نتيجه اقدامات آقاي فرماندار و مراجعه به كمانداني و كنسولگري از طرف رييس كل پادگان نيروي سرخ براي جلوگيري از تعديات سربازان بهكليه قسمتها حكمي صادر گرديد». كفيل شهرباني كل كشور – پاسيار 1 سيف [سند شماره 5]
*****
وزارت كشور
شهرباني قزوين
محرمانه
شماره: [؟]
تاريخ: 22/4/23
شهرباني كل كشور
پيرو گزارش تقديمي شماره 16-4/4/23 معروض ميدارد اخيراً از طرف ارتش سرخ تلگراف بيسيم در محوطه باغ بازرگاني واقعه در شمال شهر قزوين داير شده است و از قرار اظهار ويس كنسول شوروي [،] دو نفر ژنرال ديگر و عده[اي] افسر قريباً به قزوين خواهند آمد براي سكونت آنها بيمارستان 50 تختخوابي را كه فعلاً محل اداره دارايي و شهرداري است با چند خانه خواستهاند كه تخليه و تحويل شود راجع به بيمارستان از طرف فرمانداري و دارايي به مركز گزارش داده شده است و در اداره فرمانداري راجع به تخليه عمارت شهرباني هم مذاكره و تقاضا مينمودند توسط اينجانب پاسخ داده شد عمارت شهرباني مخصوصاً براي شهرباني كه اداره فني است ساخته شده با عده كثيري زنداني و نبودن محل مناسبي در تمام شهر قزوين كه گنجايش شعبات و زندان شهرباني را داشته باشد انجام تقاضاي شما مقدور نيست بالاخره قانع و از عمارت شهرباني صرف نظر نمودند – از اظهارات و اقدامات ويس كنسول و ژنرال يارماسكويچ معلوم ميشود به اين زوديها قواي شوروي قزوين را تخليه نخواهند كرد بلكه مركزيت به اين شهر ميدهند زيرا قصد دارند عمارتي براي كنسولگري خريداري و قنوات مخروبه قزوين را به وسيله مهندسين داير نموده و هرگاه باز هم آب كافي نباشد چاه حفر بنمايند و ضمناً يك زمين براي فوتبال رسماً با ساختمان جايگاه تماشاچيان فراهم و يك نمايشگاه جهت نشان دادن و فروش مالالتجاره كه فعلاً در روسيه به عمل ميآيد مشغول تهيه هستند...». رییس شهربانی قزوین – ياور خداياري [سند شماره 6]
*****
استانداري يكم
فرمانداري قزوين
محرمانه
شماره: [؟]
تاريخ: 22/4/1321
وزارت كشور – تعقيب شماره 3511- 15/4/21 راجع به كرايه اماكن دولتي و غيردولتي كه در تصرف ارتش سرخ است معروض ميدارد امروز كماندان ارتش سرخ در فرمانداري حضور بهم رسانده و اظهار داشت بطوريكه از سفارت كبراي شوروي اطلاع دادند در نتيجه مذاكره با مقامات عاليه كشور شاهنشاهي موافقت فرمودند كه اماكن بالا مجاناً و بلاعوض در اختيار ارتش سرخ گذارده شود. مراتب بدينوسيله به عرض رسيد تا بنحو مقتضي امر به اقدام فرمايند. فرماندار شهرستان قزوين – مستشاري
[سند شماره 7]
وزارت امور خارجه 45 روز بعد در تاريخ 7/6/1321 به نامهي فرماندار قزوين كه از طريق وزارت كشور به وزارت امور خارجه ارسال شده بود، اينچنين پاسخ ميدهد: «در خصوص عمارت سابق پذيرايي و عمارت اداره آمار و اداره راه قزوين كه در تصرف نيروي شوروي است و براي تخليه آنها فرماندار محل به فرمانده نيروي شوروي مراجعه و جواب دادهاند سفارت شوروي موافقت دولت شاهنشاهي ايران را جلب نموده است كه اماكن نامبرده مجاناً در اختيار ماموران شوروي بوده باشد، با نماينده سفارت كبراي شوروي مذاكره، نامبرده اظهار داشت چنين قرار نبوده است و يادداشت نمود مراتب را به مقامات شوروي در آنجا بنويسد و ضمناً اظهار داشت كه خوبست در محل به آقاي كلنل الكسيف مراجعه و در آنجا به قضيه خاتمه دهند. معاون كل وزارت امور خارجه – محمدعلي همايونجاه» [سند شماره 8]
*****
ارتش اشغالگر روز به روز بر حجم تقاضاهاي خود براي تحويل ساختمانهاي تازه به منظور استقرار نيروهايش ميافزود و با تصرف اين ساختمانها كه نوعاً متعلق به اهالي و در اجاره واحدهاي دولتي بود، مدتي بعد با سرقت دربها و پنجرههاي آنها، ساختمان را به صورت مخروبه و نيمه ويرانه رها ميكرد. نامه يك نوجوان 12 ساله قزويني به وزارت امور خارجه شايد اندكي از اين وضعيت را نشان دهد؛
14/12/20 طهران
وزارت جليله امور خارجه
استحضاراً و استرحاماً به عرض ميرساند: اين بنده ضياءاله شمسي داراي شناسنامه شماره 93 قزوين متولد در سال 1308 داراي يك مادر ميباشم. پدرم چند سال است مرحوم شده و براي تامين زندگي و تربيت و تحصيل و گذران معيشت يوميه يك باب خانه به ارث گذرانده و اين عمارت قبل از ورود ارتش سرخ شوروي به ماهي پانصد ريال در اجاره اداره اقتصاد مالي دارايي اين شهر بوده. پس از ورود ارتش نامبرده به مانند ساير ادارهجات اين عمارت را هم متصرف شدهاند. چندين مرتبه به فرمانداران وقت و روساي خود ارتش سرخ مراجعه و ملجي شدهام. در نتيجه پس از پنج ماه مالاً تمام درب و پنجره و شيشه را بيرون آورده و تقريباً بالغ بر پانزده هزار ريال خسارت وارد آوردهاند اخيرا به فرماندار جديد آقاي مستشار مراجعه نمودم، نتيجه نبخشيد و كسي به دادم نرسيد. مجبوراً شرح حالات را به سفارت شوروي معروض پس از دوهفته از تقديم عرض حال دو نفر براي تحقيق و بازديد آمدند. محل را معاينه و توضيحات لازم را استماع نمودهاند. ولي متاسفانه از آن اقدام هم الياكنون نتيجه به دست نيامده. اينك مجبورم كه به آن مقام رفيع منيع ملجي شده و تمناي دادخواهي و مساعدت را نمايم. يك طفل دوازده ساله يتيم محصل با داشتن يك مادر و نداشتن هيچ قسم وسيله ديگري هستم. با اين اوضاع كنوني مملكتي در اين شب عيد عطف توجهي و بذل تفقدي در حالم فرموده، دستور مقتضي براي پرداخت مالالاجاره و خسارات وارده به مقامات صالحه مربوطه صادر فرموده و اين لاشيئي را از عسرت و سختي نجاتم دهند. آدرس: قزوين – كوچه رهبري، ضياءاله شمسي و طوبي خاضعي
رونوشت موضوعه بالا جهت استحضار و اطلاع خاطر وزارت جليله داخله تقديم و تمناي تحقيق و دادخواهي و مساعدت مينمايد. تا استراحاماً عطف توجهي مخصوص فرموده، به عرايضم رسيدگي و دستور مقتضيه به وزارت مربوطه مرقوم و ابلاغ نمايند. ضياءاله شمسي و طوبي خاضعي
[سند شماره 9]
استقرار نیروهای آمریکایی در حومهي قزوین
در اردیبهشت 1321 و در دومین سال اشغال ایران توسط ارتش متفقین، نیروهای نظامی آمریکا نیز وارد خاک ایران شده و بخشی از این نیروها در اراضی کشاورزی روستای چوبیندر در جنوب قزوین و در حاشیه جاده قزوین – همدان مستقر شدند. نیروهای آمریکایی با ایجاد کمپ مجهز و مدرنی، تا اواخر سال 1323 در این محل مستقر و پس از آن در اسفندماه همان سال با شکست پی در پی ارتش آلمان در جبهه های مختلف و پیشروی نیروهای متفقین در محورهای جنگی، نیروهای آمریکایی مستقر در قزوین به تدریج این شهر را ترک کردند و کمپ مجهز خود را به نیروهای روسی سپردند.
نیروهای آمریکایی در مدت استقرار در اراضی روستای چوبیندر خسارتهای سنگینی به اراضی زیرکشت کشاورزان این روستا وارد آوردند که شکایت اهالی چوبیندر به نخستوزیر و دستور پیگیری به وزارت امورخارجه، و همچنین گزارش شهربانی قزوین از تخلیه کمپ نظامیان آمریکایی، از جمله اسناد قابل توجه مربوط به حضور ارتش آمریکایی در قزوین است.
سرباز متجاوز انگليسي در بازار
وزارت كشور
اداره كل شهرباني
محرمانه
شماره: 13059/15457
تاريخ: 17/12/23
وزارت كشور - برطبق گزارش شماره 71 شهرباني قزوين معروض ميدارد: از اول ماه جاري نيروي آمريكايي كه در 4 كيلومتري شهر قزوين اردوگاه مفصلي به نام «كمپ» ساخته بودند، به تدريج قسمت به قسمت به همراه رفته و تمام قسمتهاي اردو را از قبيل ساختمان با تمام لوازم وماشين آلات و قسمت برق و بيسيم و ماشينآلات حفاري تسطيح و تلمبه آب و لوازم ديگر (غير از اشياء بيمارستان كه بردهاند) به ماژور قديراف كماندان شوروي تحويل و فعلاً هيچ قسمتي از ارتش سرخ در محل مزبور ساكن نشده و فعلاً عدهاي قراول براي حفاظت آنجا گمارده شده و قرار اطلاع چرينشاف كه عهدهدار فرماندهي كل ميباشد قصد دارد قدري كه هوا خوب شد بيمارستانها را با افسران پزشك را به آنجا انتقال دهد و با اينكه ساختمان مزبور گنجايش اسكان دو لشگر را دارد و حتي نمازخانه و سالنهاي سينمايي تابستاني و زمستاني ساخته شده معلوم نيست روي چه نظر كليه قوا را به آنجا انتقال نميدهند و هنوز هم براي سكونت افسران، باغات سبزيكاري براي خود درخواست مينمايند با اينكه در اردوگاه مزبور دوحلقه چاه آب عميق حفر و به وسيله ماشين براي احتياج تمام ساختمانها آب كافي در لولهها جريان دارد، زمين هم براي كاشت سبزيجات و غيره در اطراف اردو زياد است و ممكن است از آبهاي جاري چاهها هم مشروب شود و آقاي فرماندار هم اين موضوع را تذكر داده است، ولي قبول نكرده و اصرار دارند از باغات شهر به آنها واگذار شود و با اين جريان احتمال نميرود شهر را تخليه نمايند. رييس شهرباني كل كشور – سرپاس سيف [سند شماره 10]
*****
دفتر نخستوزير
شماره: 6643
تاريخ: 28/3/22
وزارت امور خارجه
اهالي قريه چوبيندر قزوين در شكايت از اينكه نيروي دولت آمريكا در زمينهاي كشت شده آنها چادر زده و بالغ بر دوميليون و چهارصد هزار ريال تاكنون خرابي و خسارت وارد آوردهاند. نامه نوشتهاند كه عين آن به ضيمه فرستاده ميشود. دستور فرمايند در اين باب رسيدگي و اقدام شايسته نموده [،] نتيجه را با پس فرستادن عين نامه اطلاع دهند. نخستوزير [سند شماره 11]
وزارت امور خارجه، 5 ماه پس از اين نامه در پيگيريهاي مكرر دفتر نخستوزيري با اذعان به اين نكته كه چادر زدن نظاميان آمريكايي در زمينهاي زراعي حدود قزوين، براساس اعلام سفارت آمريكا با تاييد سفارت شوروي بوده است، اينچنين پاسخ ميدهد:
جناب آقاي نخستوزير
بازگشت به نامه [مورخ] 14/6/22 [به] شماره 10110، راجع به چادرزدن نيروي آمريكا در اراضي چوبيندر برحسب موافقت نيروي شوروي كه در آن حدود نظارت دارند بوده و تصور ميرود نيروي شوروي مسئول آن ملك باشند بنابراين سفارت آمريكا در اين باب به سفارت كبراي شوروي مراجعه و تقاضا نموده است كه تحقيقات لازم نموده و مسئوليت نيروي شوروي را در اين موضوع تائيد نمايند. از طرف وزارت امورخارجه در تاريخ 7/6/22 به يادداشت سفارت آمريكا پاسخ داده شد استناد به اينكه اشغال اراضي نامبرده از طرف نيروي آمريكا در نتيجه موافقت فرمانده نيروي شوروي تاثيري در اصل موضوع نمينمايد و سفارت تصديق مينمايد كه اراضي نامبرده خاك ايران بوده و اشغال آن ميبايستي با رضايت و موافقت صاحبان املاك دست داده باشد و مجدداً خواسته شد دستور دهند مقامات وابسته نسبت به جلوگيري از عمليات نيروي آمريكا در زمينهاي كشت شده قريه مزبور و جبران خسارت وارده اقدام لازم معمول و نتيجه را اطلاع دهند البته همينكه پاسخي برسد مراتب به استحضار خاطر مبارك خواهد رسيد. وزير امور خارجه
[سند شماره: 12]
براساس بررسي سوابق و اسناد مرتبط با اين موضوع، سفارت ايالات متحده در تهران هرگز پاسخي به خواسته وزارت امور خارجه نميدهد و خسارتهاي وارد شده به كشاورزان و اهالي روستاي چوبيندر نيز هيچگاه پرداخت نميشود!
برنامهريزي براي حضور دراز مدت و فعاليتهاي تبليغاتي نيروهاي اشغالگر
حكومت سوسياليستي شوروي كه اشغال آسان خاك ايران را فرصت طلايي براي تبليغ افكار ماركسيستي و جذب افكار مردم ايران به باورهاي ماديگرايانه كمونيستي ميپنداشت با برنامهريزي به منظور حضور چند ساله در ايران، دست به تبليغات گسترده تبليغاتي در ميان مردم زد. افسران سياسي ارتش سرخ با راهاندازي سينماي مجاني در عمارت نادري، به بهانه نمايش پيروزيهاي ارتش سرخ، دست به تبليغ افكار ماركسيستي زدند و با بهرهگيري از همكاري نيروهاي وابسته به تشكيلات حزب توده، كوشيدند به اهداف خود دست يابند. سند زير كه متن گزارش شهرباني قزوين در اسفند سال 1322 است بخشي از اين اقدامات را بازگو ميكند؛
وزارت كشور
شهرباني قزوين
محرمانه - مستقيم
شماره: 625
تاريخ: 13/12/22
اداره شهرباني كل كشور - قريب يك ماه است به تدريج يك قسمت از عده سابق عوض شده و عده بيشتري به جاي آنها آمدهاند و همچنين عده زياد آنها از افسران عاليرتبه كه بيشتر ياور و سرهنگ ميباشند و داراي شغلهايِ مهم از قبيل اداره تبليغات و سياسي و بازرسي و مهندسي و هواپيمايي و كمانداني و غيره كه همه آنها تحت رياست پادگان شهرستان قزوين هستند و هر يك مشغول انجام وظيفه خود ميباشند اداره تبليغات به وسيله سينما فتوحات ارتش سرخ را مجاني در عمارت نادري نمايش ميدهند و عكسهاي جالب توجه در معابر ميگذارند. اداره مهندسي مشغول برداشتن نقشه و عكس جاهاي مهم و شمارهخانهها است. اداره سياسي و بازرسي فعلاً در اطراف اشخاص كه به طور قاچاق لوازمات ارتش سرخ را ميخرند اقدام و اغلب اشخاص به وسيله شهرباني تحت تعقيب قرار ميگيرند. كمانداني مشغول تهيه منازل براي افسران فعلي و عده كه بعداً خواهند آمد ميباشد به علاوه منازلي كه از سابق در دست داشته يك مرتبه هفتخانه مجدداً از فرمانداري خواسته كه به اداره شهرباني و رسماً به اسم نوشته شده به زحمتي خالي شده و تحويل گرديد اخيراً نيز پانزده خانه كه داراي اقلاً نود اطاق داشته باشد از فرمانداري خواستهاند – پس از شور با فرمانداري براي اينكه زياد دچار زحمت نشويم تصميم گرفته شده كه از مهمانخانهها و رستورانها استفاده شود كه از فرمانداري به شهرباني رسماً نوشته شده به تدريج خالي و تحويل ميشود البته اين اقدام خالي از زحمت نبوده بلكه ممكن است ايجاد شكايت هم بنمايد ولي حدالامكان سعي ميشود با متانت و بدون هيچ آلايشي انجام گيرد كه باعث سوءتفاهم صاحبان اماكن نشده و توليد شكايت نگردد با اين حسن تدبير الي كنون چندين مهمانخانه و رستوران بدون دردسر خالي و تحويل شده است و مقامات شوروي هم فعلاً در اثر چندين فقره مراجعات و كشفيات نسبت به شهرباني خوشبين و رفتارشان با اداره شهرباني و مامورين رضايتبخش است مخصوصاً در شب 26 مين سال زمامداري ژنرال استالين از فرماندار و معاون فرمانداري و اينجانب و معاون شهرباني را دعوت نموده بودند كه باتفاق فرماندار به محل پذيرايي رفته در سر ميز نطقهاي محبتآميز رد و بدل شد و از قرار اطلاع از خود آنها دور نيست به همين زوديها چند نفر ژنرال و يك عده از قواي شوروي – به قزوين بيايند اطلاعاً عرض شد. رئيس شهرباني قزوين – ياور خداياري
رونوشت مطابق اصل است [وصول] 14/10/20 – وزارت كشور، اداره سياسي، شماره 193، تاريخ 15/10/20 - به عرض مديريت كل برسد. [سند شماره: 13]
ورود آوارگان لهستانی به قزوین
تبعات و پیآمدهای ویرانگر اشغال ایران توسط ارتش متفقین، تنها به نفی حاکمیت ملی ایرانیان، تصرف ساختمانها و واحدهای مسکونی، تعدی و تجاوز به نوامیس مردم، باج خواهی و زیاده طلبی و ... منحصر نبود. از جمله این پيآمدها ورود گسترده اسراي جنگي و میهمانان ناخوانده به ایران بود. مردم قحطی زده که در نابسامانی بهوجود آمده بهدنبال اشغال ایران، به نان شب خود نیز محتاج بودند، ناچار شدند پذیرای انبوه زنان و کودکان آواره لهستانی نیز باشند که در پی اشغال کشورشان توسط ارتش آلمان به شوروی گریخته بودند.
ورود زنان و كودكان آواره لهستاني
وزارت کشور با سرازیر شدن آوارگان لهستانی به ایران در 14 بهمن 1320 از فرمانداری قزوین خواست «راجع به تهیه موجبات تسهیل عبور لهستانیها و تهیه وسایل آسایش آنان» تمهیدی بیاندیشد.
مستشاری، فرماندار قزوین در 19 بهمن در پاسخ به نامه وزارت کشور چنین مینویسد: «برای توقف موقت آنها سه عمارت درنظر گرفته شده که هر یک احتیاج وافری به تعمیرات لازم مخصوصاً دربهای آن عمارت محتارج به مقدار کلی شیشه است». [سند شماره: 14]
مکاتبه فرماندار قزوین با وزارت کشور در شرایطی صورت میپذیرد که روسها با وجود وعده تامين شيشه مورد نياز ساختمانهای درنظر گرفته شده برای اسکان موقت لهستانیها، از تحويل شیشه خودداري ميكنند و فرماندار به ناچار از وزارت کشور میخواهد تکلیف او را در این باره مشخص کنند.
جالب آنكه اداره سیاسی وزارت کشور در جوابیهای، پاسخ می دهد: «برای این قبیل هزینهها، اعتباری موجود نیست. شایسته است به نحو مقتضی این موضوع را به خود آنها تذکر دهند». [سند شماره: 15]
این مقام وزارت کشور مشخص نمیکند، فرماندار شهر تحت اشغال چگونه میتواند به فرمانده نیروهای اشغالگر که همه امورات و مقدرات شهر را به قبضه خود درآورده و ادامه حضور او نیز منوط به رضایت اشغالگران است، تذکری بدهد!
اقدامات گستاخانه اشغالگران
نيروهاي متجاوز روسي در مدت 4 سال اشغال قزوين، از آنجا كه خود را حاكم مطلق اين شهر ميدانستند، انجام هر تقاضا و اقدامي را نيز براي خود مجاز ميشمردند. انحلال اداره امنيه (ژاندارمري) قزوين و پافشاري براي بركناري رييس شهرباني قزوين به بهانهي تعلل در پيگيري سرقت كالاهاي ترانزيتي شوروي و ... از جمله اين خواستهها بوده است.
وزارت كشور
استانداري يكم
فرمانداري قزوين
بتاريخ 14/7 ماه 1320
شماره 34
محرمانه – فوري – مستقيم
وزارت كشور
گزارشاً معروض ميدارد در اثر مذاكراتيكه با فرماندههان ارتش سرخ نموده بالاخره آنها را حاضر نمود كه براي حسن انتظام قراء و قصبات و بطوركلي تمام بخشهاي تابعه شهرستان قزوين بايستي امنيه مجددا بصورت اولي خود درآمده و مشغول كار شود و فعلا دو روز است ستوان يكم مسعودي فرمانده سابق امنيه اينجا لباس پوشيده و مشغول جمعآوري امنيههاي سابق است كه پس از آمدن اسلحه و تقسيم بين آنها و دادن اطمينان از نركز بآنها كه در آتيه اسلحه آنها را مجددا نخواهند گرفت مشغول كار شوند. فرماندار قزوين – محمدحسين كاوسي
684 – 20/7/20 باداره امنيه نوشته شود. [سند شماره: 16]
*****
وزارت امورخارجه
شماره: 3234
تاريخ: 10/8/23
محرمانه و خيلي فوريست
وزارت كشور – از سفارت شوروي اطلاع ميدهند كه ياور خداياري رئيس شهرباني قزوين در تعقيب نمودن دزدان كالاهاي ترانزيتي شوروي تعلل ميورزد. اسامي دستهاي از دزدان كه مرتبا كالاهاي ترانزيتي شوروي را سرقت ميكردند بهاو اطلاع داديم اقدامي در جلوگيري از آنها ننمود. ميگويند خودش هم با دزدان شريك است حتي كالاهاي دزدي شده را ما نزد بعضي از بازرگانان يافتيم و تقاضاي ضبط و استرداد آنها را نموديم مسئول ما را اجابت ننمود و غالبا متهمين بدزدي كالاهاي شوروي كه بهاو تحويل داده شده پول گرفته و آزاد نموده است بعلاوه سه چهار مورد منزل كارمندان لشكري شوروي را دزد زده است بهاو مراجعه و تقاضاي كشف سارقين و استرداد اموال مسروقه را نمودهاند اقدام موثري بجا نياورده است بهاين جهت كمانداني شوروي در قزوين با آقاي فرماندار مذاكره كرده و جريان قضايا را اطلاع داده و تقاضاي تغيير رئيس شهرباني قزوين را نموده است لذا سفارت نيز تقاضاي كمانداني شوروي را تاييد و تغيير نامبرده را خواستار است.
مراتب حضورا بهجناب آقاي نخستوزير عرض شد فرمودند بهشهرباني كل نوشته شود فوري اقدام نمايند. معاون كل وزارت امور خارجه - محمدعلي همايون جاه
به عرض برسد 11/8
بعلت دستور مستقيم نخستوزيري نظر شهرباني كل فوري خواسته شود.
از آقاي فرماندار قزوين در اين باب نظر خواسته شود. [سند شماره: 17]
از جمله ديگر اقدامات نیروهای اشغالگر روسی در مدت تصرف قزوین، موظف ساختن اماكن عمومي به تغيير تابلوهای خود از فارسی به روسی بود. چند ماه پس از این اقدام، شهربانی قزوین براساس دستورالعمل شهربانی کل کشور به کلیه این اماکن ابلاغ كرد که نسبت به جمعآوری این تابلوها و نصب تابلو به زبان فارسی اقدام کنند. این اقدام شهربانی، واکنش شدید فرمانده ستاد ارتش سرخ در قزوین را باعث شد.
فرمانده ستاد ارتش اشغالگر شوروي از فرماندار قزوین میخواهد با توجه به اینکه؛ «این عمل شهربانی سبب نگرانی برای ارتش سرخ را فراهم نموده و همچنین در شهر انعکاس خوبی پیدا نکرده است»؟! سریعاً نسبت به جلوگیری از اقدام شهربانی در تعویض تابلوها اقدام گردد.
نامهی فرمانداری قزوین به وزارت کشور درباره فشار ارتش سرخ برای جلوگیری از تغییر تابلوها، نشانگر عمق واماندگي و استیصال مقامهاي محلی در برابر خواستههای اشغالگران روسی است؛
استانداري يكم
فرمانداري قزوين
محرمانه - مستقيم
شماره: 89
تاريخ: 21/3/1321
وزارت كشور - تعقیب شماره 82 تاریخ 18/3/21 محرمانه راجع به تغییر تابلوهای اماکن عمومی پس از آنکه دو مرتبه کماندان و یکنفر افسر سیاسی و دو نفر افسر دیگر دو روز متوالی بهفرمانداری آمده و راجع بهموضوع مورد بحث تذکراتی دادند روز سه شنبه 19 خرداد یکساعت بعدازظهر سرهنگ فرمانده پادگان ارتش سرخ بهاتفاق سه نفر افسر در اداره فرمانداری بنده را ملاقات ضمن مذاکرات و فیصله اموریکه تاکنون بواسطه کسالت و گرفتاری فرمانده پادگان لاینحل مانده بود نامبرده نیز در موضوع تغییر تابلوی اماکن اظهار کرد که این عمل شهربانی سبب نگرانی برای ارتش سرخ را فراهم نموده و همچنین در شهر انعکاس خوبی پیدا نکرده است لذا مجدداً از مقام وزارت متبوعه استدعا دارد مقرر فرمایند اداره کل شهربانی این قبیل اوامریکه برای اقدام بشهربانی محل صادر میفرمایند دستور مستقیم بهفرمایند که با جلب نظر فرمانداری انجام شود آنهم با موقعیت و وضعیت امروزه و تمرکز ارتش بیگانه در این شهر. زیرا ممکن است این قبیل اقدامات کوچک شهربانی تولید هزاران زحمت و پیش آمدهای غیرمترقبه بنماید. فرماندار شهرستان قزوین – مستشاری [سند شماره: 18]
شش روز پس از نامه فرماندار، رییس شهربانی قزوین در گزارشی که برای شهربانی کل کشور ارسال میكند با اشاره به این نکته که حسب دستور فرماندار از تغییر تابلوهای روسی جلوگیری شده و در نتیجه به تعداد این تابلوها هم افزوده شده است، خواستار تعیین تکلیف در این باره میشود. متن نامه پاسیار دوم امین، رییس شهربانی قزوین چنین است:
وزارت كشور
شهرباني قزوين
محرمانه
شماره: 83
تاريخ: 27/3/21
اداره کل شهربانی - پیرو گزارش شماره 71- 2/3/21 چون از طرف اداره فرمانداری برای عدم جلوگیری از تابلوی یکی از اماکن که بزبان بیگانه نوشته و نصب نموده بود نامه به این شهربانی رسیده مقتضیا بهمامورین آموزش داده تا صدور آموزش ادارهکل شهربانی از جلوگیری آن خودداری شود حال بطوریکه معلوم میگردد این اقدام باعث گردیده که چند باب از اماکن دیگر تابلوهای خود را تغییر و بزبان خارجی تهیه و نصب کردهاند برای جلوگیری از شیوع آن بهاداره فرمانداری اعلام جوابا مینگارند مراتب به وزارت متبوعه گزارش و مقامات شوروی از جلوگیری آن نگران هستند استحضارا معروض صدور آموزش مستدعی است. رییس شهربانی قزوین – پاسیار 2 امین [سند شماره: 19]
گرچه شهربانی کل کشور نیز در تاریخ 14/4/1321 از وزارت کشور نظر میخواهد که در مقابل این دستور اشغالگران چه باید بکند، ولی آنگونه که از سوابق موضوع برمیآید تا سال 1324 که قزوین همچنان تحت سیطره و اشغال نیروهای متجاوز روسی بوده است، تعداد زیادی از اماکن عمومی قزوین همچنان موظف به حفظ تابلوهای خود به زبان روسی بوده و با وجود بخشنامه شهربانی کل کشور، کاری از دست فرمانداری و شهربانی قزوین براي برخورد با اين قبيل اقدامها برنمیآید.
اينگونه اقدامهاي تركتازانه، همهي دخالتهاي تجاوزكارانه نيروهاي متجاوز ارتش سرخ در قزوين نبوده است. اسناد زير نشان ميدهد؛ سربازان ارتش متجاوز در مقاطع مختلف، حتي از انتقال و جابجايي نيروهاي نظامي و انتظامي ايران، براي انجام ماموريتهاي غيرنظامي اداري مانند «سربازگيري» به دلايل واهي جلوگيري كردهاند.
وزارت امورخارجه
اداره مبداء نامه؛ بنگاه راهآهن دولتي ايران
15/5/1321
پيوست پرونده؛ 5/6/2/21 نخستوزيري
جناب آقاي نخستوزير - طبق گزارش ناحيه راهآهن تهران روز 14/5/21 يك قطار حامل يك واگن افسران، 5 واگن سرباز و 4 واگن دواب كه از زنجان به تهران حركت داده شده بود ساعت 45/3 به ايستگاه قزوين وارد از طرف بنگاه و ماموران حمل و نقل شوروي كه در بنگاه راهآهن كار ميكنند براي حركت دادن افراد نظامي تاكيد شد نتيجه حاصل نگرديد و قطار تا ساعت 35/7 دقيقه از طرف مامورين نظامي شوروي در ايستگاه قزوين متوقف گرديده بود. روز 15/5/21 نيز يك قطار حامل يك سالون افسران، 14 واگن افراد نظامي از زنجان ساعت 40/3 به ايستگاه قزوين رسيد مجدداً مامورين نظامي شوروي قطار مزبور را تا ساعت 35/6 دقيقه متوقف ساختند. ضمناً به استحضار ميرساند كه نزد مقامات مربوط شوروي اقدامات لازم نسبت به اين موضوع در جريان و نتيجه را بعداً به اطلاع عالي خواهد رسانيد. [سند شماره: 20]
*****
وزارت كشور
ژاندارمري كل كشور
محرمانه
شماره: 4/1/1032
تاريخ: 19/1/1324
وزارت كشور - محترماً معروض ميدارد طبق گزارش ناحيه 1 مركز صد نفر سرباز مسلح، ده نفر افسر و چهارده كاميون دولتي نظام وظيفه كه از تهران عازم رشت – زنجان – تبريز بوده روز 17/1/1324 وارد قزوين، مقامات خارجي از خروج آنها ممانعت، به انتظار اجازه مقامات مربوطه مركز ميباشند. اقداماتي كه در قزوين به عمل آمده به نتيجه نرسيده و افسران و افراد در نظاموظيفه قزوين متمركز و منتظر اقدام ميباشند. فرمانده ژاندارمري كل كشور- سرتيپ خسروپناه [سند شماره: 21]
بازديد نماينده ژنرال دوگل از قزوين تحت اشغال
استانداري يكم
فرمانداري قزوين
مستقيم
شماره: 7810
تاريخ: 11/10/1320
وزارت كشور – ديروز مقارن ساعت 30/10 صبح مادموزل كوري نماينده ژنرال دوگل رييس فرانسه آزاد به اتفاق آقاي سروان ماكلين وكيل مجلس (پارلمان) در لندن و آقاي كريستفر سايكس كارمند سفارت انگليس در طهران، به اداره فرمانداري – دفتر بنده – تشريف آوردند تا نيم ساعت قبل از ظهر صرف چاي و شيريني شد و از اينجا براي ملاقات رييس پارلمان ارتش سرخ رفتند و مراجعت. در مهمانخانه بزرگ بنده بازديد نمودم نهار را صرف، مقارن ساعت 30/3 بعدازظهر پس از بازديد يكي دو قسمت از آثار باستاني قزوين به طهران مراجعت نمودند. فرماندار شهرستان قزوين – مستشاري
[وصول] 14/10/20 – وزارت كشور، اداره سياسي، شماره 193، تاريخ 15/10/20 - به عرض مديريت كل برسد. [سند شماره: 22]
رواج ناامني و جرم و جنايت
چهار سال اشغال قزوين، چيزي جز ويراني، قحطي، هرج و مرج، ناامني و افزايش جرم و جنايت برجاي نگذاشت. بررسي و تحليل پيآمدهاي اجتماعي دوران اشغال قزوين نوشتاري جداگانه ميطلبد، اما چند گزارش كوتاه از گزارشهاي رسمي روزانه اداره تلگراف قزوين در آذر و ديماه 1320، بخشي از تبعات اجتماعي اين دوران را منعكس ميكند؛
14/9/1320- به طوريكه شنيده ميشود عده[اي] از تجار چندين خروار برنج به تهران حمل ميكنند در نزديكي راهآهن اهالي اجتماع، كيسههاي برنج را غارت كرده پاسبانها رسيده مانع ميشوند؛ باقيمانده را به كلانتري بخش سه ميبرند. از ساعت 6 صبح هوا منقلب، شروع [به] برف آمدن كرده، هنوز ادامه دارد. صدري [سند شماره: 23]
28/9/1320- شب گذشته دبيرستان شاهپور را سرقت كرده [،] 14 جام شيشه درب كلاسها و 4 جام شيشه تابلوهاي آثار باستاني، يك روميزي، چند عداد مداد را بردهاند. هوا منقلب و مستعد بارندگي است. احمد صدري [سند شماره: 24]
8/10/1320- دفتر تاكستان گزارش ميدهد فرمانده دسته 2 امنيه تاكستان هشت نفر سارقين كه از اشرار اسفرورين بودند دستگير كرده پس از تدوين پرونده و اعتراف صريحشان به سرقت اموال اهالي [،] پرونده را با هشت نفر سارق به قزوين اعزام داشته فعلاً امنيت برقرار است. چند روز است هوا آفتاب و معتدل است. احمد صدری [سند شماره: 25]
گزارش اداره دارايي قزوين از وضعيت كشاورزي در سالهاي اشغال
وزارت دارايي
قسمت اقتصادي
تاريخ: 19/8/1321
شماره 16019
وزارت خواروبار- عطف به تلگراف شماره 14277 و نامه شماره 30261 مورخ 17/4/21 اداره كل غله و پيرو تلگراف شماره 8650 مورخ 10/5/21 اين اداره راجع به تعهدات سال 1319 و 1320 به شرح زير استحضار ميدهد.
1- در سال 1320 كه جو در انحصار دولت نبوده مالكين متعذرند محصول جو خود را در بازار آزاد به مصرف فروش رسانيدهاند و از بابت فزوني جو در سال 1320 خود را بدهكار نميدانند و ميگويند دولت از آنان نخواسته است تا تحويل كرده باشند.
2- نسبت به فزوني غله در سال 1320 به واسطه پيشآمد شهريورماه مامورين در اوايل امر [،] تعهدي از عده دهبانان روي برگهاي غير رسمي گرفتهاند و در اثر وقايع شهريورماه كه موقع جمعآوري غله بود و وضعيت غيرعادي مهرماه در باره بقيه تعهدات اقدامي نشده و معاملات خريد و فروش غله هم به منظور تامين نان اهالي شهر آزاد بوده و اين عمل هم تاكنون ادامه دارد و مالكين اظهار ميدارند فزوني غله سال 1320 خود را براي مصرف تامين نان شهر به نانوا فروختهاند.
3- در نتيجه اشغال اين شهرستان از طرف ارتش سرخ و گرفتن ادارات اقتصادي و مالي اغلب پروندهها و دفاتر و اوراق از بين رفته است كه از صورت تعهدات سال 1319 و 1320 در حدود 56 فقره بيشتر به دست نيامده آن هم به امضاء دهبان و غيره اخذ تعهد شده، فقط پنج جلد دفتر كه از روي برگهاي تشخيص مازاد سال 1319 كه اوراق آن از بين رفته است در دست ميباشد بنابراين اجراي دستور شماره 14277 به واسطه نبودن پيشينه امر اين اداره را دچار اشكال نموده و اسنادي در دست نيست كه براي وصول تعهدات سال 1320 و 1319 از پرداخت تفاوت بهاي اجناس تحويلي اشخاص در هذهالسنه جلوگيري شود و در مقابل اظهارات مالكين كه ميگويند اسناد مربوطه و ميزان تعهد معلوم و به آنان ارائه شود جواب قانع كننده نميتوان داد مستدعي است دستور مقتضي را در اين باب امر به صدور فرمائيد كه طبق آن رفتار شود. رئيس اداره دارايي شهرستان قزوين- آزموده [سند شماره 26]
خروج اشغالگران و تجمع كارگران بيكار شده
سال 1324 نه تنها براي مردم قزوین بلكه همهي مردم كشورمان، سالي پر تلاطم و سخت و ناگوار بود. با وجود آنكه جنگ رو به افول بود، پيآمدها و نتايج چهار سال اشغال بیگانگان در سطح منطقه هويدا و عريان به چشم ميخورد. قحطي و کمبود موادغذايي از يک طرف و بيکاري و ناچيز بودن مزد و حقوق از طرف ديگر، تمام طبقات را در فشار و مضيقه دوچندان قرار داده بود. در اين ميان خروج تدريجي يگانهاي ارتش سرخ از قزوين، پيآمد تازهتري را نيز براي مردم اين شهر به دنبال آورد. بيكار شدن سه هزار نفر از اهالي قزوين كه در چهار سال اشغال، تنها با دريافت دستمزدي اندك، تن به بيگاري در اردوگاههاي ارتش متفقين داده بودند؛.
استخراج تلگراف قزوين
مورخه: 3/10/23
وزارت كشور
كارگران متفقين كه خودشان اعلام ميدارند در حدود سههزار نفر هستند اخيراً بيكار شده و عده[اي] از آنها به طور اجماع چند روز است به فرمانداري آمده و تقاضاي كار ميكنند. قانع شدهاند چند روز مزاحمت نكنند تا تكليف آنها از طرف دولت تعيين [در اصل: تعين] شود. تاخير در تعيين تكليف احتمال بلوا ميرود. استدعاي توجه مخصوص و تعيين تكليف دارد. [شماره] 71، [مورخ] 3/10/23 فرماندار شهرستان قزوين [سند شماره 27]
> پگاه دوم فروردین ۱۳۴۵ خورشیدی، در خانهای آکنده از عطر دلنواز شکوفه گلهای اقاقیا در کوچهای در جوار بازارچه «آقا» در کناره آب انبار «لالوها» محله «قوی میدان» (سوق الاغنام) خیابان سعدی جنوبی کهن شهر قزوین چشمانم به روی دنیایی تازه گشوده شد... اینک از «لحظه چشم وا کردن من، از نخستین نفس گریه»، ۵۳ بهار میگذرد.