يادي از علامه محمد قزويني ؛ فرهنگستان رضاشاهي

زنده‌ياد علامه محمد قزويني (رديف اول - نشسته)

دكتر عباس اقبال پس از مرگ وي در اين باره نوشت:
«درجه حساسيت و تعصب او نسبت به سلامت املاء و انشاي فارسي تا آن اندازه بود كه گاهي واقعاً براي يك املاي غلط يا يك نوشتة نادرست كه از يكي از معاشرين يا دوستان خود مي‌ديد يا به كلي از او مي‌بريدو يا به او اولتيماتومي در اين باب مي‌داد و اصلاح املاء و انشاء غلط و ترك اين روش ناپسند را جدّاً از او خواستار مي‌شد. به همين نظر، نسبت به فرهنگستان ايران هيچگونه ارادتي نداشت و كار لغت‌تراشي و تبديل كلمات مأنوس و مفهوم را به لغات ساختگي يا مهجور از جانب اعضاي آن سخت زشت مي‌شمرد و بسيار تعجب مي‌كرد كه چگونه جمعي كه خود اهل فضل و كمالند، راضي به ارتكاب چنين عمل ناصوابي مي‌شوند و غالب اوقات رعايت مصالح روز، ايشان را از دفاع حق و حقيقت باز مي‌دارد. آن مرحوم اختيار اين روش را ناشي از دو چيز مي‌دانست: يكي آنكه غالب اعضاي فرهنگستان ما از دنيا و وضع كار اين قبيل انجمنها در ممالك متمدنه بي‌خبرند؛ ديگر آنكه با وجود مهارت در رشته‌هاي مختلف، غالباً به زبان و ادبيات فارسي وعربي چنانكه بايد آشنايي ندارند و اين جمله را هم جاهلانه از قياس لغات و ادبيات السنة اروپايي مي‌دانند.»

عباس اقبال آنگاه حكايتي در اين مورد از علامه قزويني نقل مي‌كند:
«به خاطر دارم كه روزي در حضور آن مرحوم (محمد قزويني) در فرهنگستان بودم. مرحوم فروغي از يكي از فضلا املاي لغتي را پرسيد كه به «صاد» صحيح است يا به «سين»؟ او گفت: هر طور كه حضرت اشرف بفرمايند! مرحوم قزويني بقدري از اين مجامله عصباني شد كه مافوق نداشت و هميشه با كمال استعجاب مي‌گفت: آيا ممكن است انسان براي خاطر مصلحت وقت و خوش آمد حضرت اشرف، املاي لغتي را هر وقت به شكلي بنويسد؟»۲

پانوشت‌ها:
۱- نخستين فرهنگستان ايران در تاريخ چهارم ارديبهشت سال ۱۳۱۴ آغاز به كار كرد.
۲- عباس اقبال، به ياد علامه قزويني، اطلاعات ماهانه،‌تيرماه ۱۳۲۸