على اكبر خان قزويني «دهخدا» كه براى ايرانيان با مجموعه عظيم و به يادماندنى لغت نامه اش شناخته شده است در سال ۱۲۵۸ خورشيدي در محله سنگلج تهران به دنيا آمد. اگرچه اصلیت او قزوینی بود ولی پدرش خانباباخان كه از ملاكان متوسط قزوين بود، پيش از ولادت وی از قزوين به تهران رفت و در آن شهر اقامت گزيد. علياكبر، پدرش را در سن دو سالگى از دست داد و پس از آن تحت سرپرستى پسر عموى پدرش «يوسف خان قزوينى» قرار گرفت. آموزش صرف و نحو عربى و اصول فقه و كلام اسلامى را طى هفت سال زيرنظر حاج شيخ هادى نجم آبادى و شيخ غلامحسين بروجردى فراگرفت.
دهخدا در سال ۱۲۷۸ تحصيل در مدرسه علوم سياسى را شروع كرد اما در ميانه همان سال به مدت دو سال تحصيل را كنار گذاشت. سپس در سال ۱۲۸۰ دستيار محمدحسين فروغى پدر ذكاالملك فروغى در تدريس ادبيات فارسى در مدرسه علوم سياسى مى شود. وى كه پس از دو سال از مدرسه علوم سياسى فارغ التحصيل شد، به عنوان منشى معاون الدوله غفارى در سفارت ايران در بالكان مشغول به كار گرديد و به مدت دو سال در وين، رم، بخارست و پاريس اقامت كرد و پس از آن به دلايل نامعلومى به ايران بازگشت.
علامه دهخدا در سال ۱۲۸۵ به عنوان معاون و مترجم مهندس دوبوروك در امور راه شوسه خراسان كه در مقاطعه حاج حسين آقا امين الضرب بود، استخدام مىشود و همچنين به انتشار شبنامههايى بر ضد جهل و خرافات و استبداد قاجار مىپردازد. يك سال پس از آن از سوى ميرزا جهانگيرخان شيرازى براى همكارى و عضويت در تحريريه صوراسرافيل دعوت مىشود و در همين سال به دليل مقالههايش در صوراسرافيل در مجلس شوراى ملى دوره نخست، محاكمه و تهديد به مرگ مىشود.
در سال ۱۲۷۸ همزمان با سى ودومين شماره صوراسرافيل و به توپ بسته شدن مجلس به دستور محمدعلى شاه قاجار و دستگيرى گروهى از روشنفكران و مشروطه خواهان از جمله ميرزاجهانگيرخان شيرازى و اعدام آنها، على اكبر دهخدا به همراه سيدحسن تقى زاده و گروهى ديگر به سفارتخانه انگلستان پناهنده مىشود. با رضايت محمدعلى شاه آنها به اروپا تبعيد مىشوند. نخست به پاريس و سپس به ايوردون سوييس مىرود.
يك سال بعد با كمك معاضدالسلطنه (ابوالحسن پيرنيا)، ميرزا قاسم خان تبريزى و شيخ محمد قزوينى سه شماره از روزنامه صوراسرافيل را در تبعيد منتشر كردند. دهخدا سپس براى تقويت كردن «انجمن سعادت ايران» و انتشار نشريه هفتگى «سروش» به استانبول سفر كرد. دو سال بعد، پس از انتشار چهارده شماره از نشريه «سروش» از راه رشت به ايران بازگشت و پس از خلع محمدعلى شاه از سلطنت نماينده مردم تهران و كرمان در دوره دوم مجلس شوراى ملى شد. در اين زمان به عضويت حزب «اعتدال» درآمد و با روزنامه هاى مجلس و شورى همكارى نمود.
در سال ۱۲۹۲ با آغاز جنگ جهانى اول و اولتيماتوم روسيه تزارى و جريان معروف به مهاجرت آزاديخواهان به استانبول، بغداد و برلين، دهخدا به دعوت و مصلحت انديشى خوانين بختيارى به چهار محال رفت و تا پايان جنگ به ايل بختيارى پناهنده شد. در همين سال فكر اوليه تدوين لغت نامه و امثال و حكم به خاطر او خطور كرد. پس از اين دوره به رياست دفتر وزارت معارف و رياست اداره تفتيش در وزارت عدليه برگزيده شد.على اكبر دهخدا در سال ۱۲۹۹ فيش بردارى براى تاليف دو اثر عظيم خود لغت نامه و امثال و حكم را آغاز كرد و يك سال بعد در تاريخ ۲۶ شهريور امتياز مجله هفتگى فردا را گرفت ولى به دلايل نامعلوم از انتشار آن خوددارى مى كند.
در سال ۱۳۰۶ رياست مدرسه علوم سياسى را پذيرفت كه چندى بعد به مدرسه عالى حقوق و علوم سياسى تغيير نام يافت. دو سال بعد دوره چهار جلدى امثال و حكم از سوى وزارت فرهنگ منتشر شد. اولين جلد از اثر عظيم وى يعنى لغت نامه در سال ۱۳۱۸ منتشر مى شود و دو سال پس از آن در شهريورماه ۱۳۲۰ از رياست مدرسه حقوق و علوم سياسى بازنشسته مى شود. در سال ۱۳۲۴ به پيشنهاد عبدالحميد اعظم زنگنه و حمايت جمعى از نمايندگان مجلس شوراى ملى از جمله دكتر محمد مصدق چاپ لغت نامه به تصويب مجلس شوراى ملى مىرسد. در سال ۱۳۳۰ مجموعه مقالات چرند و پرند به همت سعيد نفيسى در كتاب شاهكار نثر فارسى منتشر مى شود.
وى در تيرماه سال ۱۳۳۲ و در زمان نخست وزيرى دكتر محمد مصدق يك گفت وگوى راديويى در دفاع از دكتر مصدق انجام مى دهد و يك مقاله نيز در همين زمينه مى نويسد. و پس از خروج شاه از ايران در ۲۵ مرداد ۳۲ شايع مى شود كه دكتر مصدق به وى پيشنهاد كرده است رياست شوراى سلطنتى را بپذيرد. مجموعه اين فعاليتها موجب مىشود پس از كودتاى ۲۸ مردادماه، كودتاگران به بهانه يافتن دكتر فاطمي به منزل علامه دهخدا هجوم برده و او را بازداشت كرده و مورد بازجويى قرار ميدهند.
وى در بازجويى تحت فشار قرار مى گيرد تا از طريق او بتوانند محل اختفاى دكتر فاطمى را پيدا كنند. در مهرماه همان سال پيكر فرتوت وى را در نيمه شب ميان حياط منزل مسكونى اش رها مى كنند. در سال ۱۳۳۴ با رو به وخامت گذاشتن حال جسمانى دهخدا وى به دكتر محمد معين وصيت مى كند كه انتشار لغت نامه را پس از مرگ وى ادامه دهد و نيز طى نامه اى به رييس مجلس شوراى ملى تمامى حق التاليف لغت نامه را به ملت ايران مى بخشد.
علامه على اكبر دهخدا پس از سال ها تلاش و خدمت به فرهنگ اين كشور در روز دوشنبه هفتم اسفند ماه ۱۳۳۴ شمسي در سن ۷۷ سالگی در خانه مسكوني خويش واقع در خيابان ايرانشهر (جلال بايار) تهران دارفانى را وداع ميگويد. جنازه آ ن مرحوم در بامداد روز چهارشنبه به شهر ری مشايعت و در ابن بابويه در مقبره خانوادگی مدفون گرديد.
علامه دهخدا در سال هاى خفقان و دوران مشروطه مقالات بسيارى نوشته كه اكثر آنها با اسامى مستعار بود از جمله على اكبر قزوينى، دخو، دخوعلى، خرمگس، روزنومه چى، غلام گدا، آزادخان على اللهى، خادم الفقرا، دخو على شاه، نخود همه آش و برهنه خوشحال.
