در اولين ساعات سپيده دم سوم اسفند ۱۲۹۹رضاخان فرمانده تيپ همدان همراه با نظاميان قزاق تحت فرمانش از قزوين وارد تهران شدند. آنان بلافاصله كلانتريها، وزارتخانهها، پستخانهها و ادارات دولتي و مراكز حساس تهران را به تصرف درآوردند. اين عمليات، كودتايي بود كه سفارت انگلستان هدايت آن را بر عهده داشت. رضاخان عامل نظامي كودتا و سيدضياءالدين طباطبايي ـ مدير روزنامه رعد ـ عامل سياسي آن بود.
نيروهاي كودتاي ۱۲۹۹ به سركردگي مرتضي يزدان پناه در ميدان مشق تهران
ورود نيروهاي تحت امر رضاخان به تهران، در حقيقت نقطه شروع رويدادهايي بود كه به فروپاشي سلسله ۱۲۵ ساله قاجار منتهي شد. قزاقها با ورود خود به تهران دروازههاي شهر را بستند و سفارتخانهها را به محاصره خود درآوردند تا كسي به اين مكانها پناهنده نشود. سپس تمامي تلفنها و خطوط ارتباطي داخل و خارج كشور را قطع كردند. در اين روز زد و خوردهاي پراكندهاي در جريان تصرف شهر به وقوع پيوست و تعدادي نيز كشته و زخمي شدند، ولي با توجه به اينكه فرمانده نيروهاي ژاندارم و ديگر محافظان شهر قبلاً توسط انگليسيها مطلع و تطميع شده بودند، رضاخان و نيروهايش مشكل جدي در تصرف تهران نداشتند.
رضاخان به محض تصرف تهران در اولين انتصاب، كلنل كاظمخان را به فرمانداري نظامي تهران منصوب كرد.(۱)
در نخستين روز كودتا، نيروهاي قزاق كه بر پايتخت تسلط يافته بودند تمامي زندانيان را آزاد كردند ولي در عوض موج تازهاي از بازداشت ناراضيان و شخصيتهاي سياسي اعم از حكومتي، نمايندگان مجلس و غيره آغاز شد. تمام وزراي كابينه سپهدار به غير از خود او (۲) بازداشت شدند. بقيه توقيف شدگان كه تعداد آنها بين ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر تخمين زده ميشد، شاهزادگان، رجال، روزنامهنگاران، نمايندگان مجلس، نخستوزيران سابق و وزيران اسبق بودند. در مراحل بعد جمعي از بازداشتشدگان محكوم به زندان، جمعي از آنان تبعيد و بقيه آزاد شدند.
رضاخان در كنار اتومبيل كروكي رولز رويس متعلق به نصرتالدوله فيروز پسر فرمانفرما
(اين اتومبيل در نخستين روز كودتا توسط قواي قزاق مصادره شد)
از طرف رضاخان اعلاميهاي در 9 ماده تحت عنوان «حكم ميكنم» منتشر شد و به در و ديوار و معابر شهر نصب گرديد. براساس اين اعلاميه تمامي ادارات دولتي و روزنامهها تعطيل شدند و به جز دواير تامين ارزاق به هيچ اداره يا مغازهاي اجازه كسب داده نشد. مفاد اين اعلاميه چنين بود: (۳)
حكم ميكنم مواد مطروحه ذيل را مردم تهران نصبالعين قرار داده و فرداً فرد تشريك مساعي نمايند و در صورت تخلف شديداً عقوبت خواهند شد.
۱- تمامي اهالي شهر تهران بايد ساكت و مطيع امر نظامي باشند.
۲ـ حكومت نظامي در شهر برقرار و از ساعت هشت بعد از ظهر غير از افراد نظامي و مأموران انتظامي شهر كسي نبايد در معابر عبور نمايد.
۳ـ كساني كه از طرف قواي نظامي و پليس مظنون به مخل آسايش و انتظامات واقع شوند فوراً جلب و مجازات سخت خواهند شد.
۴- تمامي روزنامهجات و اوراق مطبوعه تا موقع تشكيل دولت بكلي موقوف و بر حسب حكم و اجازهاي كه بعداً داده خواهد شد، بايد منتشر شوند.
۵ـ اجتماعات در منازل و نقاط مختلفه بكلي موقوف، در معابر هم اگر بيش از سه نفر گرد هم باشند با قوه قهريه متفرق و جلب خواهند شد.
۶ـ تا دستور ثانوي تمام مغازههاي مشروبفروشي و تئاترها و قمارخانهها و كلوپها تعطيل است و هر كس مست ديده شود به محكمه نظامي جلب خواهد شد.
۷ـ تا زماني كه دولت تشكيل نشده است ادارات و دواير دولتي به استثناي اداره ارزاق، تعطيل خواهند بود، پستخانه و تلگرافخانه و تلفونخانه هم مطيع اين حكم خواهند بود.
۸ـ كساني كه در اطاعت از موارد فوق سرپيچي نمايند، به محكمه نظامي جلب و به سختترين مجازات خواهند رسيد.
۱۰ـ «كاظمخان» به سمت كمانداني شهر انتخاب و معين مي شود و مامور اجراي مواد فوق است.
چهاردهم جماديالثاني 1339، رئيس ديويزيون قزاق و فرمانده كل قوا ـ رضا
در عصر روز كودتا «نورمن» سفير انگلستان در تهران با احمدشاه آخرين پادشاه قاجار ملاقات كرد و ظاهراً بي آنكه از لندن دستوري داشته باشد، به شاه گفت تنها راهي كه برايش باقي مانده آن است كه با سركردگان كودتا رابطه برقرار سازد و خواستههاي آنها را بپذيرد و تاكيد كرد كه اين تنها راه باقي مانده است. (۴)
در اين روز نورمن طي تلگرافي به لردكرزن وزير خارجه بريتانيا نوشت: بسياري از كساني كه توسط قزاقها دستگير شدهاند، تحريك كننده، توطئهگر و ضد انگليسي هستند و اين موجب رضايت ماست. (۵)
احمدشاه قاجار و رضاخان
پيرو تهديدات «نورمن» سفير انگلستان، احمد شاه در غروب سوم اسفند سرگرم نوشتن احكام جداگانه رضاخان پهلوي و سيدضياءالدين طباطبائي شد. او احكام را صبح روز بعد انتشار داد. رضاخان لقب «سردار سپه» گرفت و سيدضياءالدين مامور تشكيل كابينه شد. در حكم احمد شاه راجع به سيدضياء كه خطاب به استانداران و فرمانداران سراسر كشور انتشار يافت آمده است:
حكام ايالات و ولايات ـ در نتيجه غفلت كاري و لاقيدي زمامداران دوره گذشته كه بيتكليفي عمومي و تزلزل امنيت و آسايش را در مملكت فراهم نموده، ما و تمامي اهالي را از فقدان هيات دولت ثابتي متأثر ساخته بود، مصمم شديم كه با تعيين شخص دقيق و خدمتگزاري كه موجبات سعادت مملكت را فراهم نمايد، به بحرانهاي متوالي خاتمه دهيم. بنابر اين به اقتضاي استعداد و لياقتي كه در جناب ميرزا سيد ضياءالدين سراغ داشتيم عموم خاطر خود را متوجه معزياليه ديده، ايشان را به مقام رياست وزراء انتخاب و اختيارات تامه براي انجام وظايف خدمت رياست وزرائي به معزياليه مرحمت فرموديم.
«شهر جماديالآخر 1339 ـ احمد شاه»
پانوشتها:
۱ـ كلنل كاظمخان يا كاظم سياح از افسران ژاندارمري و از دوستان نزديك و مورد اعتماد رضاخان بود. او در سفري كه سيدضياءالدين طباطبائي در ۲۸ اسفند سال ۱۲۹۵ به دستور وثوقالدوله رئيسالوزرا به روسيه انجام داد، به عنوان نماينده وزارت جنگ حضور داشت. كاظمخان كه در اروپا تحصيلات نظام را فرا گرفته بود به زبانهاي فرانسوي و روسي تسلط كامل داشت. به هنگام كودتاي سوم اسفند ۱۲۹۹ متحد و وفادار سيدضياء و رضاخان بود و حتي پس از خلع سيدضياء از نخستوزيري با او در خروج از كشور همسفر شد. پس از استقرار سلطنت پهلوي در آبان ۱۳۰۴ به ايران بازگشت اما صاحب هيچ شغلي در ارتش نشد و در وزارتخانههاي فوائد عامه، پيشه و هنر و سپس سازمان برنامه، صاحب مناصب مختلف گرديد.
۲ـ سپهدار آخرين صدر اعظم قاجار در اولين ساعات پس از نيمه شب و به محض اطلاع از ورود قريبالوقوع نيروهاي قزاق به تهران، به سفارت انگليس گريخته بود. اما در ساعات مياني روز سوم اسفند، با ميانجيگري سفير انگلستان از سفارت خارج و رهسپار فرانسه شد. او قريب يك سال در ويلاي بزرگ خود در جنوب فرانسه اقامت گزيد. سپس وقتي آرامش در كشور برقرار شد به ايران بازگشت و به عنوان نماينده مردم طوالش وارد مجلس پنجم شد.
۳ـ تاريخ روابط خارجي ايران، ج ۱، دوره اول مشروطه، علي اكبر ولايتي ، دفتر مطالعات سياسي و بينالمللي، ص ۹۴.
۴ـ انگليسيها در ايران، سردنيس رايت، به نقل از «رضاشاه از تولد تا سلطنت» ص ۴۷۳.
۵ـ همان، ص ۴۷۴.
اسناد و تصاوير مرتبط:
درخواست اعطاي نشان براي افسران انگليسي كودتاي رضاخان
مقام منيع حضرت اشرف رياست محترم وزارت
نظر باينكه كلنل اسمايس در مدتيكه مشغول خدمت بود وزارت جنگ كمال رضايت را از ايشان دارد لهذا پيشنهاد مينمايد كه از طرف دولت نشان درجه اول خارجه بمشاراليه اعطا شود و ضمناً براي يادآوري خاطر مبارك هم تصديع ميدهم در اينموقع كه ژنرال آيرن سايد و ژنرال گوري و بعضي از صاحبمنصبان انگليسي كه در فرونت گيلان ابراز لياقت نموده و ميخواهند از ايران مسافرت نمايند بي مورد نيست نشانهائيكه حضرت اشرف مقتضي ميدانند قبل از حركت بانها مرحمت شود.
احمد شاه قاجار به اتفاق رضا خان و جان محمد خان امیر علایی
سید ضیا در کنار اعضای کابینه خود
رضا خان (وزیر جنگ) در سمت چپ تصویر دیده میشود
منبع اسناد و تصاوير:
موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي / مركز اسناد انقلاب اسلامي / موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران
